NASZE DZIECI

Twórcą Systemu Nauczania Kierowanego był węgierski lekarz i pedagog Andras Petö (1893-1967). Praktykował na oddziałach: interny, neurologii, psychiatrii i ortopedii. Był człowiekiem wszechstronnie wykształconym. W Wiedniu, gdzie przebywał do roku 1938, stykał się ze sławami naukowymi tamtej epoki: Freudem, Jacobsonem, Moreno i innymi. Zajmował się literaturą i filozofią, religią i teatrem, medycyną naturalną.

W 1945 roku utworzył w Budapeszcie skromny Instytut w Kolegium Pedagogiki Specjalnej, w którym początkowo pracował z 13 dzieci. Instytut traktowany był przez Ministerstwo Zdrowia jako Eksperymentalny Wydział Terapii Ruchowej. Od 1950 roku otrzymywał oficjalne subsydia rządowe, wtedy też została wprowadzona nazwa: Państwowy Instytut Terapii Ruchowej, aktualnie nazywany leż Instytutem Osób Niesprawnych Ruchowo w Budapeszcie.

W 1968 roku została podjęta decyzja rządowa, na mocy której węgierscy pediatrzy do chwili obecnej mają obowiązek zgłaszania do Instytutu każdego dziecka z zaburzeniami ruchowymi. Na Węgrzech powstał centralny rejestr tych dzieci, a Instytut (później też jego filie konsultacyjne) mogą prowadzić i monitorować proces ich usprawniania.

Następczyni Petö Dr Maria Hári stworzyła przy Instytucie Kolegium z czteroletnim cyklem kształcenia terapeutów prowadzących w Nauczaniu Kierowanym (tzw. Przewodników - conductor (ang.)).

Od roku 1986 rozpoczęła się faza międzynarodowa Nauczania Kierowanego.

Próby wprowadzenia Nauczania Kierowanego miały i mają miejsce w całej Ameryce Północnej, niemal wszystkich krajach Europy Zachodniej, w Japonii, Izraelu, Australii, Nowej Zelandii, Libanie, Chinach. Jest to obecnie zjawisko międzynarodowe, nacechowane specyfiką lokalną - adaptacją systemu do miejscowych warunków historyczno-kulturowych. W wielu krajach system jest wprowadzany w wyniku społecznych kampanii i inicjatyw rodziców.

Ten wzorcowy model zintegrowanych działań rehabilitacyjno-edukacyjno-społecznych rodzice wybierają dla samych siebie, gdyż jak żadne inne rozwiązanie zaspokaja złożone problemy rodzin wychowujących dzieci z wczesnym uszkodzeniem mózgu.

Cele systemu

Petö założył, że dziecko stanowi nierozłączną całość (fizyczną, intelektualną i emocjonalną), wymaga więc zintegrowanego podejścia, z naciskiem na rozwój mocnego poczucia własnej wartości.

M. Hári uważała, że aby rehabilitacja (nauka funkcji) mogła mieć miejsce, konieczny jest pewien proces twórczy, którego początkiem powinno być danie motywacji dziecku i okazji do bycia aktywnym w poszukiwaniu własnych rozwiązali i wykorzystaniu nabywanych umiejętności w nowych sytuacjach.

CELEM systemu jest przygotowanie osoby z mózgowym porażeniem dziecięcym do niezależnego funkcjonowania w społeczeństwie poprzez przejście od DYSFUNKCJI do ORTOFUNKCJI. DYSFUNKCJA to koordynacja gorsza od normalnej lub niewłaściwa. ORTOFUNKCJA to nabycie zdolności przystosowywania się do codziennego życia: najwyższy poziom wykonania danej czynności, który dziecko osiąga samodzielnie bez uciekania się do patologicznych ruchów lub reakcji.

Ortofunkcja oznacza to, co dobre i możliwe dla danej osoby, a nie porównywanie jej osiągnięć z osiągnięciami innych.

Celem systemu jest nauczenie biernego dziecka bycia aktywnym.

Uzasadnienie wyboru Systemu Nauczania Kierowanego

Żadna metoda ani technika rehabilitacyjna nie jest w stanie zaspokoić złożonych potrzeb dziecka wynikających z uszkodzenia mózgu i jego potrzeb rozwojowych, dając jednocześnie wsparcie rodzinie. Odpowiedzią na złożone potrzeby dziecka z niepełnosprawnością i jego rodziny może być tylko rozwiązanie systemowe.

System Nauczania Kierowanego jest oparty na współczesnej wiedzy neurofizjologicznej, neuropsychologicznej, pedagogicznej i bazuje na interdyscyplinarnej pracy członków zespołu terapeutycznego.

Oferuje długofalowy i zintegrowany program usprawniania zaburzonych funkcji uwzględniający wszystkie sfery rozwoju dziecka w perspektywie czasowej.

Poprzez organizację zajęć terapeutycznych w trybie pobytu dziennego długo oddziałuje w ciągu każdego dnia, dając uszkodzonemu mózgowi dziecka niezbędny czas do nauki funkcji, do powtarzania nowo nabywanych umiejętności i ich utrwalania.

Jest zorganizowany w sposób jak najbardziej zbliżony do życia dzieci sprawnych, w przyjaznym i bezpiecznym dla nich rytmie przedszkolno-szkolnym w grupie rówieśniczej.

Respektuje podmiotowość i godność dziecka, jego potrzeby oraz własną aktywność.

System ten jest możliwy do zorganizowania w miejscu zamieszkania dziecka, jest tani i nie dezorganizuje życia rodziny, dając realizację złożonych potrzeb dziecka w jednym miejscu i czasie.

Zintegrowanie edukacji, rehabilitacji i wsparcia społecznego jest rozwiązaniem „ponadresortowym", ekonomicznie uzasadnionym i systemowym, umożliwiającym realizację potrzeb dziecka i jego rodziny na kolejnych etapach rozwoju.

Metodologia

Uszkodzenie mózgu jest przyczyną złożonych dysfunkcji u dziecka. „Leczeniem przyczynowym" dla uszkodzonego mózgu jest uczenie się.

Uczenie się funkcji polega na oddziaływaniu na nieuszkodzone obszary mózgu poprzez jakościowo prawidłowe bodźce, umożliwiające uzyskanie funkcji.

Uczenie się jest funkcją neuropsychologiczną (bazującą na plastyczności mózgu), poznawczą, świadomą, wynikającą z motywacji.

Polega na nabywaniu nowych informacji przez ośrodkowy układ nerwowy, tworzeniu w nim wewnętrznych reprezentacji doznań lub przekształceniu tych reprezentacji pod wpływem doświadczenia.

Proces uczenia odbywa się w mózgu na kilku poziomach:

1. molekularnym i synaptycznym

- zmiany strukturalne w istniejących obwodach neuronalnych,

- pojawianie się nowych synaps,

- przebudowa istniejących połączeń: sieci neuronalnej,

2. struktur anatomicznych

- korowych (składowanie wspomnień),

- podkorowych (emocjonalne zabarwienie wspomnień),

3. integracyjnym (pamięć długotrwała),

4. psychologicznym (motywacja).

Uczenie się jest czynnością metaboliczną i wymaga czasu.

Polega na percepcji bodźców, ich integracji z zasobem posiadanych informacji i ich porównywaniu oraz odpowiedzi i zapamiętaniu. Jest przeciwieństwem czynności odruchowej, gdyż zawiera pojęcie wyboru i zachodzi w stanie świadomości. Uczenie się jest związane z pamięcią, która polega na przechowywaniu „nauczonych" wewnętrznych reprezentacji w czasie.

Klimat emocjonalny, w jakim odbywa się uczenie jest elementem decydującym o jego efektywności. Motywacja do nauki jest związana z przyjemnością tworzenia i działania. Powtarzanie (ułatwienie synaptyczne) pomaga w zapamiętywaniu.

Proces uczenia się odbywa się jedynie w mózgu osoby uczącej się i wymaga osobistej woli tej osoby. Nauczanie kogoś nie jest równoznaczne z jego uczeniem się.

Nauka obowiązuje wszystkie dzieci, w tym oczywiście dzieci z wczesnym uszkodzeniem mózgu, które muszą się uczyć co najmniej tak samo intensywnie jak ich zdrowi rówieśnicy. Mają bowiem więcej umiejętności do opanowania i potrzebują na to zdecydowanie więcej czasu.

Ze względu na złożone potrzeby dzieci z wczesnym uszkodzeniem mózgu wymagają jednoczesnego (zintegrowanego) uczenia się:

funkcji neuromotorycznej (uczenie się, przemieszczania się, ruchu)
funkcji samoobsługi (uczenie się czynności życia codziennego)
funkcji komunikacji (uczenie się mowy, systemów komunikacji pozawerbalnej)
funkcji intelektualnej (uczenie się programu przedszkolnego i szkolnego).

Jest to także proces wychowywania w atmosferze miłości, poszanowania godności, poczuciu bezpieczeństwa.

Dziecko z porażeniem mózgowym musi nauczyć się wielu umiejętności, które zdrowe dziecko nabywa nieświadomie i automatycznie poprzez zabawę z matką, poznawanie własnego ciała i otoczenia, kontakty z dorosłymi i ich naśladowanie.

Kierowanie procesem uczenia się dziecka stawia je raczej w roli ucznia niż pacjenta.

Nauczanie Kierowane jest wieloletnim procesem interakcji pomiędzy statycznym uszkodzeniem (ubytkiem tkanki mózgowej) i dynamiką dojrzewającego plastycznego mózgu.

Kluczowym elementem w procesie uczenia jest motywacja.

Motywacja jest wyzwalana w dziecku przez oddziaływanie środowiska rehabilitacyjnego: wieloprofilowo wykształcony zespół terapeutyczny oferujący dziecku interesujący dla niego program wszechstronnego rozwoju, w przyjaznym klimacie emocjonalnym i grupie rówieśniczej przy wykorzystaniu odpowiedniego sprzętu rehabilitacyjnego, pomocy dydaktycznych i przedmiotów codziennego użytku. W korze mózgowej dziecka rodzi to zamiar (intencję) aktywnego działania. Aby jednak to działanie, którego autorem jest dziecko mogło nastąpić, konieczna jest umiejętnie dawkowana pomoc i ułatwienia. Mogą to być konkretne przedmioty lub sposoby organizacji czasu i przestrzeni, a także techniki uczenia, które będą przyczyniać się do osiągania zamierzonych celów edukacyjnych. Wielokrotne powtarzanie czynności w różnych okolicznościach w ciągu każdego dnia powoduje ich utrwalanie i w konsekwencji poprawę funkcji, wiodącą do możliwie największej autonomii. Zespół terapeutyczny kieruje procesem uczenia się przez dziecko funkcji ruchowych, poznawczych, czynności życia codziennego, porozumiewania się, norm społecznych oraz programu przedszkolnego i szkolnego.

Pomoce i ułatwienia

Kluczowe dla systemu są następujące ułatwienia:

Obecność prowadzących
Praca w grupie
Mowa (metoda rytmiczności poleceń)
Dobrze opracowany program ogólny i poszczególne serie zadań
Specjalne przyrządy (meble Peto)
Transfer

Zespól terapeutów organizuje codzienną naukę dzieci, a strategiem tej edukacji jest PROWADZĄCY, osobiście odpowiedzialny za uzyskanie danej funkcji u dziecka. Prowadzący to osoba wszechstronnie przygotowana do pracy z dziećmi ze złożonymi potrzebami. I traktujący je jako niepodzielną całość. Do jego obowiązków należy ustalanie programu oraz sposobów jego realizacji.

Prowadzący tak organizuje czas podczas zajęć, aby dzieci miały możliwość powtarzania w ciągu dnia tego, co opanowały lub nad czym pracują podczas sesji nauczania.

Prowadzący to ktoś, kto mając na uwadze wszystkie trudności występujące u dziecka z mózgowym porażeniem, tak prowadzi (kieruje jego rozwojem, uczeniem się), że może ono być aktywne, a jednocześnie bezpieczne. Kreuje atmosferę i jest inspiratorem różnorodnych sytuacji-zabaw, wywołujących u dziecka motywację do aktywności. On wymyśla transfer „od chcenia dorosłego do chcenia dziecka".

Podczas zajęć obecne są również inne osoby (tzw. drudzy prowadzący) czuwające nad poprawnym wykonaniem zadania przez dzieci, którym asystują. Pomoc bezpośrednia ogranicza się do ułatwienia wykonania zadania w sytuacjach naprawdę uzasadnionych.

Prowadzący realizuje politykę sukcesu, zachęca i nagradza dziecko za poprawne wykonanie zadania.

Węgierscy Prowadzący (conductors) są absolwentami czteroletnich studiów, w zakres których wchodzą takie dziedziny, jak: medycyna, pedagogika, psychologia, kinezyterapia i logopedia. Kształcenie prowadzących odbywa się w systemie zintegrowanym.

Podobne kształcenie ma miejsce również w Anglii, Austrii, Niemczech, Norwegii (planowany jest podobny kierunek podyplomowy na Wydziale Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego). Wykształcenie personelu w systemie zintegrowanym stanowi największą przeszkodę w organizacji systemu. Kandydatami powinny być osoby o specyficznej osobowości i talentach (umiejętność pracy w grupie, inteligencja kreatywna, konsekwencja, uzdolnienia muzyczne, plastyczne etc.)

GRUPA (dzieci w podobnym wieku i z podobnym tempem pracy) pozwala na powtarzanie nowo nabytych umiejętności ruchowych (i innych) w różnych sytuacjach życia codziennego i podczas zabaw, wzbogaca motywację, ułatwia wypracowanie obrazu własnego ciała, poczucia tożsamości w stosunku do innych dzieci. Porozumiewanie się mową i innymi środkami dodaje chęci dzielenia się własnymi odczuciami.

Grupa pozwala na nawiązywanie stosunków z innymi dziećmi w formie naśladownictwa, współzawodnictwa i współuczestnictwa w różnych przedsięwzięciach. Indywidualna terapia, czy to edukacja czy usprawnianie ruchowe, z powodu przewlekłości leczenia, wolnych postępów, powoduje stopniowy spadek motywacji i zaangażowania obu stron - dziecka i terapeuty. Grupa ułatwia organizację życia dziecka w systemie szkolnym, najbardziej dla niego naturalnym. Dla dzieci z mózgowym porażeniem grupa jest często jedyną szansą nawiązania kontaktu ze środowiskiem innym niż własna rodzina oraz terapeuci.

Werbalizacja każdej czynności oraz INTENCJA RYTMICZNA pozwalająca na rozdzielenie ruchu na składowe i wykonanie go w rytmie wypowiadanych poleceń czy piosenki są niezwykle ważnymi technikami ułatwiającymi stosowanymi w Systemie Nauczania Kierowanego i jego cechami charakterystycznymi. Mowa i rytm mogą ułatwiać opanowanie konkretnego ruchu i go regulować.

Opieka powinna obejmować dziecko wieloletnim PROGRAMEM usprawniania i edukacji, zawierającym: dzienne rozkłady zajęć, indywidualne programy krótkoterminowe i długoterminowe realizowane w grupie, oceny postępów półroczne i roczne, wnioski i modyfikacje. Program pracy z dzieckiem obejmuje wszystkie aspekty jego dysfunkcji. W rozkładzie zajęć jest czas na opanowywanie i doskonalenie takich podstawowych czynności jak: stanie, chodzenie, siedzenie, jedzenie, toaleta oraz innych, bardziej skomplikowanych typu: czytanie, pisanie, arytmetyka itp. Program służy realizacji celów edukacji jakimi są: przygotowanie do życia i pracy w społeczeństwie.

Nie istnieją zestawy gotowych programów i serii zadań dla dzieci z określonym typem zaburzeń. Prowadzący przygotowuje je dla każdej nowej grupy i każdego nowego dziecka. Wspólny jest tylko pewien ramowy rozkład dnia.

Jednym z niezwykle precyzyjnie opracowanych serii zadań, do których prawidłowego wykonania przywiązuje się ogromną wagę, są zajęcia manualne zwane klasami rąk (uczenie się fiksacji, poruszania się i utrzymywania równowagi poprzez naukę chwytania, trzymania i uwalniania z chwytu (puszczania)).

Seria zadań - odpowiednik lekcji w systemie szkolnym - jest podstawową jednostką organizacyjną w procesie wieloprofilowego usprawniania dzieci z mózgowym porażeniem w Nauczaniu Kierowanym.

Opracowywanie serii zadań musi być poprzedzone wnikliwą obserwacją i oceną dziecka, której celem jest określenie głównych dysfunkcji dziecka, ale także jego mocnych stron, które będą pomocne w usprawnianiu. Celem serii zadań jest osiąganie przez dzieci wytyczonych dla nich celów krótko- i długoterminowych (na tle grupy).

Serie zadań mogą być konstruowane dla jakiegokolwiek tematu, którego opanowanie pomoże dziecku rozmazywać problemy życia codziennego.

System nie wymaga drogiego sprzętu. MEBLE PETÖ składają się z drewnianych drążków, umożliwiających niepełnosprawnemu dziecku w każdej pozycji (leżenie, siedzenie, stanie i chodzenie) naukę chwytania, trzymania, puszczania/uwalniania z chwytu, fiksację, orientację w linii środkowej ciała oraz gwarantują mu bezpieczeństwo, prawidłową postawę i aktywną zmianę pozycji.

TRANSFER jest pojęciem używanym w psychologii uczenia i polega na ułatwianiu bądź utrudnianiu uczenia się przez uczenie się poprzednie. W praktyce oznacza to, że nabyta umiejętność dziecka jest wykorzystywana następnie wielokrotnie (przenoszona, transferowana) w innych czynnościach i sytuacjach.

Dla dzieci z czesnym uszkodzeniem mózgu w wieku od 1-go do 6-go roku życia system Nauczania Kierowanego oferuje dwie formy organizacyjne: Grupę „Matka z dzieckiem" oraz przedszkole terapeutyczne. Początkowo (2-3 rok życia) terapia dzieci jest prowadzona w tzw. „Grupie Matka z dzieckiem". Kilka razy w tygodniu dziecko z rodzicem wspólnie z innymi dziećmi i rodzicami spotyka się z terapeutami na kilkugodzinnych sesjach. Podczas wspólnej zabawy dzieci uczą się doskonalenia potrzebnych im funkcji oraz uspołeczniają się, a rodzice poznają się ze sobą, dzielą się własnymi problemami i stopniowo stają się dla siebie grupą samopomocową. Uczą się jednocześnie udzielania właściwego wsparcia swoim dzieciom oraz współpracy z zespołem terapeutów. Podczas zajęć rodzice mają okazje do opuszczania sali, co stanowi stopniowe przygotowywanie dziecka do pobytu w grupie przedszkolnej bez rodziców. Przejście do przedszkola odbywa się więc w sposób łagodny i bezstresowy (3-4 rok życia).

W grupie przedszkolnej ma miejsce zintegrowana rehabilitacja, edukacja i uspołecznianie dzieci przygotowujące je do nauki w szkole. Na obu etapach - „Grupa Matka z dzieckiem" i przedszkole - po uzyskaniu odpowiedniej dojrzałości i umiejętności - dziecko ma możliwość opuszczenia systemu zintegrowanego wsparcia i przejścia do Systemu Otwartego powszechnej edukacji, ochrony zdrowia i opieki społecznej.

Narzędzia oceny

Postępy w wieloprofilowym usprawnianiu w systemie Nauczania Kierowanego są mierzone standaryzowanymi narzędziami i dotyczą wszystkich obszarów dysfunkcji dziecka. Stosowana jest GMFM i GMF CS (ocena motoryki dużej i całkowitej), PEDI (Pediatrie Evaluation of Development lnventory - ocena samoobsługi, mobilności i sfery społecznej), testy psychologiczne, oceny pedagogiczne, oceny rozwoju emocjonalnego i w zakresie porozumiewania się, pomiary zakresów ruchów w stawach, oceny video, ankiety jakości życia.

System Nauczania Kierowanego - zintegrowane podejście w rehabilitacji

System Nauczanie Kierowanego, u którego podstaw leży nauka funkcji, wykorzystuje interakcję między dynamiką dojrzewającego mózgu dziecka i statycznym jego uszkodzeniem, Można w nim odnaleźć zasady tzw. polskiego modelu rehabilitacji (uznanego w 1970 roku przez WHO), a mianowicie:

POWSZECHNOŚĆ (poprzez zintegrowanie z powszechnym systemem edukacji),

WCZESNE WDROŻENIE (poprzez objęcie terapią dzieci z diagnozą uszkodzenia mózgu w grupie „Matka z dzieckiem" od 1 roku życia),

KOMPLEKSOWOŚĆ (poprzez wieloprofilowe działania obejmujące wszystkie obszary rozwoju dziecka i potrzeby rodziny),

CIĄGŁOŚĆ (poprzez ofertę kolejnych działań na poszczególnych etapach rozwoju dziecka, sprzężoną z ofertą edukacyjną).

Poprzez wieloprofilowe, zaplanowane w czasie oddziaływania na różne obszary rozwojowe dziecka i wsparcie rodziny W CELU UZYSKANIA AUTONOMII DOROSŁEGO CZŁOWIEKA oraz zintegrowanie z systemem edukacji w pełni realizuje definicje rehabilitacji:

„REHABILITACJA to przemyślany, skoordynowany proces uprawniania, nauczania, zatrudniania i przystosowania do społecznego współdziałania osób niepełnosprawnych".

„REHABILITACJA to zespół działań (organizacyjnych, leczniczych, psychologicznych, technicznych, szkoleniowych, edukacyjnych, społecznych) zmierzający do osiągnięcia możliwie najwyższego poziomu funkcjonowania osób niepełnosprawnych, ich jakości życia i integracji społecznej "/Jerzy Kiwerski „Rehabilitacja medyczna", PZWL 2005/

________________________________________________________

Bibliografia:

1. Kułakowska Z. „Wczesne uszkodzenie dojrzewającego mózgu"., Folium., Lublin 2003.

2. Król M. (red.) „Metoda Nauczania Kierowanego w usprawnianiu dzieci z uszkodzeniem mózgu - materiały ze szkolenia', Stowarzyszenie Pomocy Dzieciom Niepełnosprawnym w Zamościu, Zamość 2000.

3. Król M. „Podstaw)' Nauczania Kierowanego (metoda usprawniania dzieci z uszkodzeniem mózgu) - poradnik dla rodziców", Stowarzyszenie Pomocy Dzieciom Niepełnosprawnym w Zamościu, Zamość 2001.

4. „Podstawy Nauczania Kierowanego (system usprawniania dzieci z uszkodzeniem mózgu)"- film instruktażowy, Stowarzyszenie Pomocy Dzieciom Niepełnosprawnym w Zamościu, Zamość 2001.

5. Jagoda-Kordulska M. (red.) „Podstawy Nauczania Kierowanego", Stowarzyszenie Pomocy Dzieciom Niepełnosprawnym w Zamościu, Zamość 2002.

6. Jagoda-Kordulska M., Król M., Otrębski W. (red.) „System Nauczania Kierowanego w polskich placówkach edukacyjno-rehabilitacyjnych", Stowarzyszenie Pomocy Dzieciom Niepełnosprawnym w Zamościu, Zamość 2003.

7. Król M., współpraca: Jagoda-Kordulska M., Zymon A. „Krok za krokiem ku samodzielności - informator dla rodziców", Stowarzyszenie Pomocy Dzieciom Niepełnosprawnym w Zamościu, Zamość 2004.

8. Król M. „System nauczania kierowanego". Zintegrowanie działań rehabilitacyjno-edukacyjno-społecznych wobec dzieci z wczesnym uszkodzeniem mózgu i ich rodzin", Stowarzyszenie Pomocy Dzieciom Niepełnosprawnym w Zamościu, Zamość 2004.

9. „Podstawowe ułatwienia w zintegrowanym usprawnianiu dziecka z wczesnym uszkodzeniem mózgu w systemie Nauczania Kierowanego" - film instruktażowy, Stowarzyszenie Pomocy Dzieciom Niepełnosprawnym w Zamościu, Zamość: 2004.

10. „Grupa Matka z dzieckiem" - pierwszy krok w systemie Nauczania Kierowanego, film instruktażowy, Stowarzyszenie Pomocy Dzieciom Niepełnosprawnym w Zamościu, Zamość 2005.

11. „3 w 1" inicjatywy obywatelskie szansą rozwoju systemu zintegrowanych działań rehabilitacyjno-edukacyjno-społecznych wobec dzieci z uszkodzeniem mózgu - materiały z Międzynarodowej Konferencji, Stowarzyszenie Pomocy Dzieciom Niepełnoprawnym w Zamościu, Zamość 2005.

12. Król M., Jagoda M., Sapuła R., Skwarek J. „Nowa Jakość w zarządzaniu placówką rehabilitacyjno-edukacyjno-opiekuńczą dla dzieci z wczesnym uszkodzeniem mózgu", Stowarzyszenie Pomocy Dzieciom Niepełnosprawnym, Zamość 2006.

13. „Standardy zintegrowanej rehabilitacji - nauka i doskonalenie funkcji samoobsługi - film instruktażowy, Stowarzyszenie Pomocy Dzieciom Niepełnosprawnym w Zamościu, Zamość 2006.

14. Organizacja systemu zintegrowanego wsparcia dzieci i młodzieży z uszkodzeniem mózgu i pomocy ich rodzinom - film instruktażowy, Stowarzyszenie Pomocy Dzieciom Niepełnosprawnym w Zamościu, Zamość 2006.